દાહોદ શહેર સહિત સમગ્ર જિલ્લામાં હોળીનો તહેવાર પરંપરાગત હર્ષોલ્લાસ અને ભક્તિમય વાતાવરણમાં ઉજવવામાં આવ્યો હતો. આદિવાસી સંસ્કૃતિનું હાર્દ ગણાતા આ પર્વ નિમિત્તે જિલ્લાના ખૂણે ખૂણે લોકમેળા જેવો માહોલ જોવા મળ્યો હતો. દાહોદની પવિત્ર ધરતી પર જ્યારે હોલિકા દહનનો સમય થયો, ત્યારે હજારોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડ્યા હતા અને અગ્નિદેવની સાક્ષીએ અનિષ્ટ પર ઇષ્ટના વિજયના પ્રતીક સમાન હોળી પ્રગટાવવામાં આવી હતી. આ ઉત્સવ માત્ર ધાર્મિક વિધિ પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા, આદિવાસી સમાજની વર્ષો જૂની પરંપરાઓને જીવંત રાખવાનું એક સબળ માધ્યમ બન્યો હતો.
દાહોદ શહેરમાં આસ્થાનું પ્રગટીકરણ
શહેરના મુખ્ય મથકો જેવા કે પડાવ વિસ્તાર, ગોધરા રોડ અને એમ.જી. રોડ પર રાત્રિના સમયે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ-વિધાન સાથે હોળી પ્રગટાવવામાં આવી હતી. શહેરના વિવિધ મહોલ્લાઓ અને સોસાયટીઓમાં પણ નાની-મોટી હોળીઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકોએ પરંપરાગત વસ્ત્રો સજીને હોળીના દર્શન કર્યા હતા. લોકોએ હોળીમાં શ્રીફળ, ધાણી, મમરા અને ખજૂરની આહુતિ આપીને પરસ્પર એકબીજાને હોળીની શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી, જેનાથી ભાઈચારા અને એકતાનો સંદેશ પ્રસરી રહ્યો હતો.
ઝાલોદ અને લીમડીમાં ઊંચી હોળીઓની પરંપરા
ગ્રામ્ય વિસ્તારોની વાત કરીએ તો, ઝાલોદ અને લીમડી પંથકમાં હોળીની ઉજવણીનો નજારો કંઈક અલગ જ હતો. અહીં આદિવાસી પરંપરા મુજબ ખૂબ જ ઊંચી હોળીઓ તૈયાર કરવામાં આવી હતી, જે પવિત્ર લાકડાં અને છાણાંથી સજ્જ હતી. ગ્રામજનોએ ઢોલ-નગારાના તાલે અને શરણાઈના મધુર સૂર સાથે હોળી પ્રગટાવી હતી. યુવાનોએ પોતાની શૌર્યગાથા અને સંસ્કૃતિને પ્રદર્શિત કરતા પારંપરિક નૃત્યો કર્યા હતા, જે જોઈને ત્યાં ઉપસ્થિત સૌ કોઈ મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા હતા.
ગરબાડા અને ધાનપુરના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં જાગરણ
ગરબાડા અને ધાનપુરના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં વસતા આદિવાસી ભાઈ-બહેનો માટે હોળી એ વર્ષનો સૌથી મોટો તહેવાર માનવામાં આવે છે. અહીં હોળી પ્રગટ્યા બાદ આખી રાત જાગરણનો માહોલ રહ્યો હતો. લોકોએ ટોળીઓ બનાવીને ‘હોળી રે હોળી, ગરબાની ટોળી’ જેવા લોકગીતો ગાયા હતા અને હાથમાં લાકડીઓ તેમજ વાદ્યો લઈને નૃત્ય કર્યું હતું. આ વિસ્તારોમાં હોળીના પર્વ સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ અને પૌરાણિક કથાઓનું પઠન પણ વડીલો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
ફતેપુરામાં વરસાદના વરતારા જોવાની વિધિ
ફતેપુરા અને સંજેલી તાલુકાના ગામડાઓમાં પણ હોળી નિમિત્તે વિશેષ આયોજનો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પંથકમાં હોળીની જાળ (જ્યોત) કઈ દિશામાં જાય છે, તેના પરથી આગામી ચોમાસાના વરતારા જોવાની પ્રાચીન પરંપરા આજે પણ અકબંધ છે. ગ્રામીણ જ્યોતિષો અને વડીલોએ હોળીની જ્યોતની દિશાના આધારે વરસાદ કેવો રહેશે અને કયા પાકનું વાવેતર ફાયદાકારક રહેશે તેની આગાહીઓ કરી હતી, જે ખેડૂત સમુદાય માટે અત્યંત મહત્વની માનવામાં આવે છે.
દેવગઢ બારીયાનો રાજવી ઠાઠ અને સમરસતા
દેવગઢ બારિયા અને પિપલોદ પંથકમાં પણ રાજાશાહી ઠાઠ સાથે હોળીની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. અહીં ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા સ્થળોએ હોળી પ્રગટાવવામાં આવી હતી, જેમાં રાજવી પરિવારના સભ્યો અને સ્થાનિક આગેવાનો પણ જોડાયા હતા. હોળીના પર્વે આ પંથકમાં ભક્તિમય માહોલની સાથે સાથે સામાજિક સમરસતાના પણ દર્શન થયા હતા. લોકોએ પોતપોતાના મનભેદ ભૂલીને એકબીજાને રંગે રમીને અને અબીલ-ગુલાલની છોળો ઉડાડીને ઉત્સવને માણી લીધો હતો.
પૂજન, પ્રદક્ષિણા અને નવજાતની ‘ઢુંઢ’ વિધિ
હોળી પ્રગટાવ્યા બાદ ગ્રામજનો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાં આવેલી પ્રદક્ષિણા આ તહેવારનું મુખ્ય આકર્ષણ રહ્યું હતું. મહિલાઓએ મંગળ ગીતો ગાઈને હોળી માતાની પૂજા કરી હતી અને પોતાના પરિવારની સુખ-શાંતિ તેમજ બાળકોના દીર્ઘાયુ માટે માનતા માની હતી. અનેક સ્થળોએ નવજાત બાળકોને હોળીના દર્શન કરાવીને ‘ઢુંઢ’ની વિધિ પણ કરવામાં આવી હતી, જે આ વિસ્તારની એક આગવી અને પવિત્ર પરંપરા માનવામાં આવે છે.
આંતરરાજ્ય સરહદો પર સંસ્કૃતિનું મિલન
દાહોદ જિલ્લાના સીમાવર્તી ગામોમાં રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશની સંસ્કૃતિની અસર પણ જોવા મળી હતી. આંતરરાજ્ય સરહદો પર આવેલા ગામડાઓમાં ત્રણેય રાજ્યોના લોકો એકઠા મળીને હોળીની ઉજવણી કરતા નજરે પડ્યા હતા. લોકકલાકારોએ આદિવાસી વાદ્યો જેવા કે માંદલ અને થાળી-વેલણના તાલે ગીતો લલકાર્યા હતા, જેનાથી સમગ્ર વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું. રાત્રિના અંધકારમાં સળગતી હોળીનો પ્રકાશ અને તેનો ઉત્સાહ અદ્ભુત હતો.
પોલીસ તંત્ર દ્વારા ચુસ્ત સુરક્ષા બંદોબસ્ત
સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ પણ દાહોદ જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને પોલીસ વિભાગ દ્વારા ચુસ્ત બંદોબસ્ત રાખવામાં આવ્યો હતો. કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને તે માટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પોલીસ પેટ્રોલીંગ વધારી દેવામાં આવ્યું હતું. ફાયર બ્રિગેડની ટીમો પણ સજ્જ રાખવામાં આવી હતી જેથી હોલિકા દહન સમયે કોઈ અકસ્માત ન સર્જાય. શાંતિપૂર્ણ માહોલમાં તહેવાર સંપન્ન થતા તંત્રએ પણ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો અને જિલ્લાવાસીઓએ શિસ્તબદ્ધ રીતે ઉજવણી કરી હતી.
આવનારા મેળાઓ માટે જાગતી આતુરતા
અંતમાં, દાહોદમાં હોળીનો આ પર્વ માત્ર રંગો કે અગ્નિની પૂજા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે આદિવાસી સમાજની જીવંત વિરાસતનું પ્રતીક છે. હોળીના બીજા દિવસે યોજાતા ‘ગોળ ગધેડા’ના મેળા અને અન્ય પરંપરાગત મેળાની આતુરતા પૂર્વક રાહ જોવાઈ રહી છે. સમગ્ર જિલ્લામાં અત્યારે ઉમંગ અને ઉત્સાહનો માહોલ છે, અને લોકો એકમેકને ભેટ્યા બાદ ફરી એકવાર શ્રમ અને સંઘર્ષના માર્ગે વિજય મેળવવાની પ્રેરણા લઈ રહ્યા છે.
